فنوکسی اتانول چیست ؟ عوارض و کاربرد فنوکسی اتانول

فنوکسی اتانول چیست ؟

فنوکسی اتانول (Phenoxyethanol) همانطور که از نامش پیدا است در خانواده اترها قرار دارد. این ماده شیمیایی دارای فرمول C8H10O2، شکل مایع و بی رنگ، نقطه جوش 247 °C و جرم مولی 138.16 g/mol است. فنوکسی اتانول در دمای بالای 85 درجه تجزیه می‌شود و استفاده از آن در مقایسه با سایر نگهدارنده‌ها بسیار مقرون به صرفه و اقتصادی‌تر است. 

مواد نگهدارنده در صنایع آرایشی، بهداشتی، دارویی و حتی برخی محصولات غذایی می باشد. این ماده شیمیایی به عنوان یک نگهدارنده موثر، از رشد باکتری‌ها، قارچ‌ها، مخمرها و کپک‌ها در محصولات دارای آب جلوگیری می‌کند و عمر مفید (Shelf Life) محصولات را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.

در این مقاله جامع ، به بررسی دقیق فنوکسی‌اتانول از ساختار شیمیایی و خواص فیزیکی آن گرفته تا کاربردهای گسترده، مزایا و معایب، ایمنی برای پوست و بدن، مقایسه با سایر نگهدارنده‌ها و نکات مهم برای مصرف‌کنندگان می‌پردازیم.

 ساختار شیمیایی و خواص فیزیکی فنوکسی‌اتانول

فنوکسی‌اتانول با نام شیمیایی ۲–فنوکسی‌اتانول (2-Phenoxyethanol) و فرمول مولکولی C₈H₁₀O₂ شناخته می‌شود. جرم مولکولی آن ۱۳۸٫۱۶ گرم بر مول است.

ساختار مولکولی

این ترکیب از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

• یک حلقه بنزنی (فنیل) که به یک گروه اتر متصل است.
• یک زنجیره اتانول (۲-هیدروکسی‌اتیل) که به اکسیژن اتر متصل شده است.

به عبارت ساده‌تر: C₆H₅–O–CH₂–CH₂–OH

این ساختار دوگانه (بخشی آب‌دوست و بخشی چربی‌دوست) باعث می‌شود فنوکسی‌اتانول به عنوان یک سورفکتانت ملایم عمل کند و در فرمولاسیون‌های مختلف به راحتی پخش شود.

خواص فیزیکی

• شکل ظاهری: مایع شفاف، روغنی و بی‌رنگ (گاهی کمی زرد کم‌رنگ)
• بو: بوی ملایم و دلپذیر شبیه به گل رز
• حلالیت: تا حدی در آب محلول است (حدود ۲٫۷٪ در دمای اتاق)، اما به خوبی در الکل‌ها، اترها، گلیکول‌ها و روغن‌های آلی حل می‌شود.
• نقطه جوش: حدود ۲۴۷ درجه سانتی‌گراد
• نقطه ذوب: ۱۴ درجه سانتی‌گراد (مایع در دمای اتاق)
• چگالی: حدود ۱٫۱۰۲ گرم بر سانتی‌متر مکعب

این خواص فیزیکی باعث می‌شود فنوکسی‌اتانول در فرمولاسیون محصولات آرایشی به راحتی مخلوط شود و پایداری بالایی داشته باشد.

تاریخچه و نحوه تولید فنوکسی‌اتانول

فنوکسی‌اتانول اولین بار در اوایل قرن بیستم سنتز شد و از دهه ۱۹۵۰ به بعد به عنوان جایگزینی ایمن‌تر برای نگهدارنده‌های قدیمی‌تر مانند پارابن‌ها و فرمالدئید محبوبیت یافت.

روش تولید فنوکسی اتانول

فنوکسی نیز همانند سایر مواد شیمیایی علاوه بر اینکه به طور طبیعی وجود دارد، می‌توان با استفاده از ترکیب‌های شیمیایی هم آن را تولید کرد. این ماده را می‌توان در ترکیبات چای سبز پیدا کرد، از طرفی؛ برای ساخت آن با روش ترکیب مواد شیمیایی تنها کافی است اتیل اکساید( به شگل گاز و بی بو است) و فنول( کریستال‌های سفید و اسیدی) را با یکدیگر در فشار و حرارت بالا ترکیب کنند. فنوکسی اتانول به هیچ عنوان در آب هیدرولیز نمی‌شود و تا دمای 100 درجه پایداری خود را حفظ خواهد کرد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فنوکسی اتانول خواص ضد میکروبی آن است، این ماده شیمیایی در برابر انواع میکروب‌ها، باکتری‌ها و مخمرها مقاوم بوده و برای اثرگذاری بیشتر با موادی چون اتیل هگزین گلیسیرین و هگزین گلیکول ترکیب می‌شود.
فنوکسی اتانول به هیچ عنوان برای طبیعت و محیط زیست ضرر و زیانی ندارد.

در این فرآیند، فنول ابتدا با یک باز قوی (معمولاً هیدروکسید سدیم یا پتاسیم) به فنولات (phenolate) تبدیل می‌شود. سپس فنولات با اتیلن اکساید در دما و فشار کنترل‌شده واکنش می‌دهد و از طریق اضافه شدن  به گروه هیدروکسیل، فنوکسی‌اتانول تولید می‌شود:

C₆H₅OH + C₂H₄O → C₆H₅OC₂H₄OH

این روش ساده، بازده بالایی دارد و مقرون به صرفه می باشد و بیش از ۹۰٪ تولید جهانی از طریق همین مسیر انجام می‌شود. شرایط واکنش معمولاً شامل دمای ۱۰۰–۱۵۰ درجه سانتی‌گراد و کاتالیزور قلیایی است.

کاربرد های فنوکسی اتانول

فنوکسی اتانول در صنعت آرایشی و بهداشتی

یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین استفاده‌ها از فنوکسی اتانول در صنعت آرایشی و بهداشتی است.

این ماده از رشد باکتری‌ها و مخمرها در مواد آرایشی و بهداشتی جلوگیری کرده، از این رو باعث افزایش طول عمر آن می‌شود.

فنوکسی اتانول در مواد آرایشی و بهداشتی چون ( مرطوب کننده، سایه چشم، ضدآفتاب، ریمل، شامپو، برق لب، کانسیلر، اسپری مو، کرم دست، رنگ مو، لوسیون، لاک ناخن، شست و شوی بدن، دستمال مرطوب، کرم اصلاح، خمیر دندان، ژل سونوگرافی) وجود دارد.

در ساخت و تهیه عطر، ادکلن و صابون از فنوکسی اتانول استفاده می‎شود.

به عنوان یک نگه‌دارنده بسیار قوی در لوازم آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. 

• کرم‌ها، لوسیون‌ها، سرم‌ها و مرطوب‌کننده‌ها
• شامپو، نرم‌کننده، ماسک مو و محصولات مراقبت از مو
• محصولات آرایشی مانند فونداسیون، کانسیلر، ریمل و خط چشم
• پاک‌کننده‌ها، تونرها، میسلار واتر و دستمال مرطوب
• دئودورانت‌ها، ضدعرق‌ها و محصولات بهداشتی زنانه
• خمیردندان و دهان‌شویه

فنوکسی اتانول به هیچ عنوان با نور یا هوا واکنش نشان نمی‌دهد به همین دلیل باعث ثبات و ماندگاری بیشتر مواد آرایشی و بهداشتی خواهند شد.

این ماده در مقایسه با سایر مواد شیمیایی دارای پارابن کمتری بوده و به مراتب سمیت آن هم در مقایسه با سایر مواد شیمیایی کمتر است.

مقدار مجاز استفاده از فنوکسی اتانول در مواد آرایشی و بهداشتی 1 درصد بوده است، بیش از این مقدار باعث بروز حساسیت و آلرژی می‌شود.

فنوکسی اتانول در محصولات پوستی

زمانی که فنوکسی اتانول جذب پوست شما شود، در نهایت در کبد متابولیزه خواهد شد و به اسید استیک و ترکیبات دیگر تبدیل می‌شود. بیش از 90 درصد این متابولیزه‌ها از بدن خارج خواهد شد.

حدود 80 درصد فنوکسی اتانولی که در محصولات پوستی وجود دارد جذب پوست فرد می‌شود.

صنایع دارویی

• واکسن‌ها (به عنوان نگهدارنده)
• قطره‌های چشمی، بینی و گوش
• پمادها و کرم‌های موضعی دارویی

سایر صنایع

• عطرها و ادکلن‌ها (به عنوان تثبیت‌کننده بو)
• رنگ‌ها، جوهرها و محصولات چاپ
• پاک‌کننده‌های صنعتی و حلال‌ها

مزایای فنوکسی‌اتانول

فنوکسی‌اتانول به دلایل متعددی یکی از محبوب‌ترین نگهدارنده‌ها در صنعت کازمتیک است:

• طیف گسترده ضدمیکروبی: علیه باکتری‌ها (گرم مثبت و گرم منفی)، مخمرها و قارچ‌ها موثر است.
• سازگاری بالا: با اکثر مواد اولیه آرایشی (از جمله سورفکتانت‌ها، امولسیفایرها و عصاره‌های گیاهی) واکنش نمی‌دهد.
• پایداری شیمیایی: در برابر نور، هوا و تغییرات دما مقاوم است.
• بوی ملایم: برخلاف برخی نگهدارنده‌ها، بوی نامطبوع ندارد و حتی بوی گل‌مانند آن می‌تواند به عطر محصول کمک کند.
• اثر بی‌حس‌کنندگی خفیف: در برخی فرمولاسیون‌ها به کاهش احساس سوزش کمک می‌کند.
• جایگزین مناسب برای پارابن‌ها: بسیاری از برندها پس از نگرانی‌ها درباره پارابن‌ها به سمت فنوکسی‌اتانول روی آوردند.
• دارای تاییدیه‌های بین‌المللی: توسط سازمان‌های معتبر مانند SCCS (کمیته علمی ایمنی مصرف‌کننده اروپا)، FDA، CIR و EWG (در غلظت مجاز) ایمن در نظر گرفته می شود.

غلظت مجاز برای استفاده

معایب و نگرانی‌های احتمالی

با وجود ایمنی کلی، برخی نگرانی‌ها درباره فنوکسی‌اتانول وجود دارد:

• تحریک پوست: در غلظت‌های بالاتر از ۱٪ یا در پوست‌های خیلی حساس ممکن است باعث قرمزی، سوزش یا درماتیت تماسی شود (هرچند نادر است).
• حساسیت: حدود ۰٫۵ تا ۲٪ افراد ممکن است به آن حساسیت نشان دهند.
• جذب پوستی: مطالعات نشان داده‌اند که مقداری از آن از پوست جذب می‌شود، اما مقدار جذب‌شده بسیار کم است و به سطح خطرناک نمی‌رسد.
• در سال ۲۰۰۸، یک مطالعه کوچک روی موش‌ها نشان داد که غلظت‌های بسیار بالا (بیش از ۱۰۰ برابر حد مجاز) ممکن است اثرات سمی داشته باشد، اما این نتایج برای انسان قابل تعمیم نیست.
• ممنوعیت در برخی کشورها برای محصولات نوزادان: در فرانسه، استفاده از آن در محصولات مخصوص کودکان زیر ۳ سال محدود شده است هرچند SCCS آن را ایمن می‌داند.

 نکات مهم برای مصرف‌کنندگان

• اگر پوست حساسی دارید، ابتدا تست پچ (Patch Test) انجام دهید.
• در محصولات مخصوص نوزادان، به دنبال گزینه‌های بدون فنوکسی‌اتانول باشید (هرچند که اکثر سازمان‌ها آن را ایمن می‌دانند).
• به برچسب محصول با دقت نگاه کنید: اگر فنوکسی‌اتانول جزئی از ۱۰ ماده اولیه لیست مواد تشکیل دهنده می باشد، احتمالاً غلظت آن نزدیک به ۱٪ است.
• برندهای “Clean Beauty” اغلب از ترکیب فنوکسی‌اتانول + اتیل‌هگزیل‌گلیسرین استفاده می‌کنند تا غلظت فنوکسی‌اتانول را کاهش دهند.

نتیجه‌گیری

فنوکسی‌اتانول یکی از ایمن‌ترین، موثرترین و پرکاربردترین نگهدارنده‌های موجود در صنعت آرایشی و بهداشتی می باشد. این ماده با غلظت مجاز تا ۱٪ نه تنها از فساد محصول جلوگیری می‌کند، بلکه ایمنی مصرف‌کننده را تضمین می‌نماید.

با وجود برخی نگرانی‌های قدیمی و نادر، مطالعات گسترده و نظرات و تحقیقات سازمان‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که فنوکسی‌اتانول در غلظت‌های استاندارد هیچ خطر جدی برای سلامتی انسان ها ندارد. اگر پوست حساسی دارید یا ترجیح می‌دهید از مواد نگهدارنده طبیعی‌تر استفاده کنید، گزینه‌های جایگزین نیز وجود دارد، اما فنوکسی‌اتانول همچنان یکی از بهترین انتخاب‌ها برای حفظ کیفیت و ایمنی محصولات آرایشی محسوب می‌شود.